BRICS to skrót od nazw pięciu krajów założycielskich: Brazylii, Rosji, Indii, Chin i Republiki Południowej Afryki. Organizacja powstawała stopniowo – pierwsze spotkania państw z tej grupy odbywały się od 2006 roku, a oficjalnie zaistniała jako BRICS w 2010 roku, gdy do grona czterech krajów dołączyła Republika Południowej Afryki. W ostatnich latach grupa znacznie się rozrosła: w 2024 roku podczas szczytu w Kazaniu przybyło trzynaście państw partnerskich, a w styczniu 2024 roku przyjęto pięciu nowych członków – Egipt, Etiopię, Indonezję, Iran i Zjednoczone Emiraty Arabskie.
Dziś grupę BRICS+ zamieszkuje około 46% ludności świata, a jej łączny PKB (PPP) stanowi ponad jedną trzecią globalnego PKB, przewyższając udział krajów G7.
Cele i znaczenie gospodarcze
Głównym celem państw BRICS jest sukcesywny wzrost znaczenia na arenie międzynarodowej – przede wszystkim względem największych światowych potęg. Organizacja stawia sobie jednak znacznie ambitniejsze zadania, wśród których znajdują się:
- przyspieszenie wzrostu gospodarczego krajów rozwijających się,
- ekonomiczna niezależność od krajów wysoko rozwiniętych,
- zwiększenie możliwości negocjacyjnych państw rozwijających się wobec światowych potęg,
- dywersyfikacja międzynarodowego systemu walutowego i ograniczenie dominacji amerykańskiego dolara,
- współpraca w zakresie bezpieczeństwa energetycznego,
- reforma Organizacji Narodów Zjednoczonych, szczególnie rozszerzenie składu Rady Bezpieczeństwa,
- rozwój klasy średniej poprzez zwiększenie odpowiedzialności społecznej korporacji.
Kraje grupy BRICS tworzą przeciwwagę dla USA, Japonii czy Unii Europejskiej, dzięki czemu ich głos na arenie międzynarodowej jest bardzo silny. Znaczenie tej organizacji ujawnia się szczególnie wyraźnie, gdy spojrzy się na dane ekonomiczne: już w 2022 roku, przed przyjęciem nowych członków, udział BRICS w światowym PKB według parytetu siły nabywczej był większy niż państw G7.
Heterogeniczność jako wyzwanie i siła
Paradoksem BRICS jest to, że mimo potężnej siły gospodarczej tworzy go niejednorodna grupa państw o fundamentalnie różnych modelach ekonomicznych.
Oto zróżnicowane profile gospodarcze państw założycielskich:
- Brazylia – zdywersyfikowana i nowoczesna struktura gospodarcza;
- Chiny – „fabryka świata” oparta na eksporcie i skali produkcji;
- Indie – duża gospodarka konsumencka napędzana rynkiem wewnętrznym;
- Rosja – silna zależność od eksportu surowców energetycznych;
- Republika Południowej Afryki – największa i najbardziej rozwinięta gospodarka kontynentu afrykańskiego.
Różnorodność ta sprawia, że między członkami występują czasem znaczne napięcia i sprzeczne interesy. Przykładem mogą być stosunki między Indiami a Chinami – kraje są ściśle powiązane gospodarczo, ale pozostają rywalami geopolitycznymi. Brazylia i Rosja mają inne priorytety, podobnie jak Republika Południowej Afryki i kraje Zatoki Perskiej.
Kolejnym źródłem napięć jest nierównowaga wpływów wewnątrz grupy – Chiny generują około 70% łącznego PKB organizacji, co rodzi pytania o równowagę sił. Dodatkowo, dla Rosji i Chin BRICS pełni przede wszystkim funkcję geopolityczną, podczas gdy dla Brazylii i Indii stanowi przede wszystkim platformę współpracy gospodarczej.
Zasada konsensusu jako fundamentalny mechanizm
Chociaż heterogeniczność mogłaby stanowić słabość, organizacja rozwiązała to wyzwanie poprzez przyjęcie zasady konsensusu jako kluczowej wytycznej podejmowania decyzji. Oznacza to, że decyzje nie są podejmowane większością głosów, ale tylko wtedy, gdy wszyscy uczestnicy mogą się zgodzić.
W praktyce konsensus oznacza, że:
- żadne decyzje nie zapadają zwykłą większością głosów,
- każdy członek zachowuje możliwość zablokowania rozwiązań sprzecznych z jego fundamentalnymi interesami,
- proces bywa wolniejszy, ale zwiększa trwałość i akceptację wspólnych uzgodnień.
Na pierwszy rzut oka system ten wydaje się powolny i uciążliwy. W rzeczywistości jednak jest to konsekwencja różnic w systemach politycznych, modelach gospodarczych, interesach regionalnych i doświadczeniach historycznych członków. Zasada konsensusu stanowi gwarancję, że żaden kraj nie będzie zmuszony do działań sprzecznych ze swoimi fundamentalnymi interesami.
Symptom zmiany światowego porządku
Rosnące znaczenie BRICS nie wynika ze szczególnie agresywnych intencji grupy, ale raczej z fundamentalnej zmiany porządku światowego. Era, w której władza gospodarcza i polityczna była skoncentrowana niemal wyłącznie na Zachodzie, wyraźnie dobiega końca.
BRICS jest symptomem tego historycznego procesu. Organizacja skupia kraje, które przez długi czas były określane jako „wschodzące”, a dziś są filarami globalnej gospodarki w wielu obszarach. Błędem jest jednak postrzeganie BRICS jako jednolitego, zamkniętego bloku – to dynamiczna platforma współpracy Globalnego Południa, dążąca do reformy międzynarodowego ładu instytucjonalnego.
Inicjatywy reformacyjne i deklaracje
Ambicje BRICS wykraczają poza wymianę gospodarczą. Organizacja zwieńczyła prace Deklaracją kazańską z października 2024 roku, zawierającą 134 punkty. Dokument wzywał do reformy Rady Bezpieczeństwa ONZ w celu uczynienia jej „bardziej demokratyczną, reprezentatywną i efektywną” oraz do utworzenia suwerennego państwa palestyńskiego w granicach z 1967 roku.
Wśród głównych celów, jakie stawia sobie organizacja, znajdują się:
- stworzenie nowego systemu walutowego,
- zwiększenie roli państw rozwijających się w światowych instytucjach walutowych,
- kompleksowa reforma Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Perspektywa na przyszłość
Przyjęcie w 2024 roku czterech nowych członków skomplikowało proces decyzyjny i może utrudnić realizację ambicji grupy. Rozszerzenie składu, choć wzmacnia potencjał gospodarczy BRICS, wprowadza także dodatkowo różne interesy i perspektywy. Mimo to grupa nadal rozwija się dynamicznie, poszerzając zakres współpracy na kolejne dziedziny.
BRICS nie jest jednolitą alternatywą dla Zachodu ani zamkniętym blokiem skoncentrowanym na konfrontacji. To platforma, na której państwa o różnych systemach politycznych, modelach gospodarczych i doświadczeniach historycznych znajdują wspólny interes w reformowaniu porządku gospodarczego i politycznego na warunkach bardziej sprawiedliwych dla krajów rozwijających się.
